‘อิสกันดาร์ ธำรงทรัพย์’ เปิดบทเรียนสันติภาพคนในผ่านกองทุนส่งเสริมสันติภาพ PPF

117

สัมภาษณ์พิเศษ“อิสกันดาร์ ธำรงทรัพย์” เปิดบทเรียนการสร้างสันติภาพจากคนในผ่านกองทุนส่งเสริมสันติภาพ PPF ในโครงการ ช.ช.ต. อะไรคือความสำเร็จและล้มเหลวในงานหนุนเสริมการสร้างเครือข่ายภาคประชาสังคม สตรี ทรัพยากรและเยาวชน สร้างนวัตกรรมการเยียวยาและสังคมพหุวัฒนธรรมในชายแดนใต้/ปาตานี

“การสร้างสันติภาพต้องเดินคู่กับการพัฒนา” คือแนวคิดหลักในการดำเนินโครงการสนับสนุนชุมชนท้องถิ่นเพื่อฟื้นฟูชายแดนใต้ (ช.ช.ต.) ของสถาบันชุมชนท้องถิ่นพัฒนา หรือ LDI (Local Development Institute) ที่ได้รับการสนับสนุนจากธนาคารโลก (World Bank) เพื่อฟื้นฟูความไว้เนื้อเชื่อใจระหว่างกันให้เกิดขึ้นซึ่งเป็นพื้นฐานของการแก้ไขความขัดแย้งผ่านแนวทางการมีส่วนร่วมและสร้างศักยภาพของคนในพื้นที่

ดังนั้น โครงการ ช.ช.ต.ที่ดำเนินการมาใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ จึงมี 2 แผนงานสำคัญที่ดำเนินการมากำลังจะครบ 9 ปีเต็ม (ปี 2552-2560) ในอีกไม่เดือน นั่นคือ

1.แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาท้องถิ่น โดยใช้กระบวนการพัฒนาที่ชุมชนเป็นผู้ขับเคลื่อนหลัก หรือ CDD (Community Driven Development) ในพื้นที่เป้าหมาย 6 ตำบล 43 หมู่บ้าน โดยกระตุ้นและสนับสนุนให้เกิดการร่วมมือกันของสมาชิกในการพัฒนาชุมชนของตนเองในทุกขั้นตอน

2.แผนงานกองทุนเสริมสร้างสันติภาพ (Peace-building Partnership Fund: PPF) ที่มี 3 วัตถุประสงค์หลักคือการสนับสนุนองค์กรภาคประชาสังคมในพื้นที่ทักทอเป็นเครือข่ายหนุนเสริมสันติภาพ การเยียวยาผลกระทบจากสถานการณ์ความรุนแรงและการขจัดเงื่อนไขความขัดแย้ง ซึ่งได้สนับสนุนองค์กรภาคประชาสังคมไปแล้วมากกว่า 10 โครงการ (ดูตาราง)

ที่ผ่านมาเราทราบเกี่ยวกับการดำเนิน”แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาท้องถิ่น” โดยใช้กระบวนการ CDD มาแล้วจากบทสัมภาษณ์พิเศษ คณุสสัน ศุภวัตรวรคุณ เลขาธิการสถาบันชุมชนท้องถิ่นพัฒนา

วันนี้เรามาเรียนรู้กันต่อในส่วนของ “แผนงานกองทุนเสริมสร้างสันติภาพ” หรือเรียกสั้นๆว่า กองทุน PPF นั้นว่ามีผลเป็นอย่างไรกับ “อิสกันดาร์ ธำรงทรัพย์” ผู้จัดการกองทุน PPF

ทิศทางการดำเนินงานกองทุน PPF เป็นอย่างไร

อิสกันดาร์ – ทิศทางในการให้ทุนของกองทุน PPF คือ

1.เสริมความเข้มแข็งให้องค์กรภาคประชาสังคมที่พยายามจะทักทอเป็นเครือข่าย ไม่ใช่เสริมความเข้มแข็งเป็นกลุ่มหรือรายองค์กรและไม่เน้นให้ทุนเพื่อพัฒนาศักยภาพ

2.ให้ทุนกลุ่มที่ทำงานด้านจิตวิทยา การเยียวยาจิตใจของผู้ได้รับผลกระทบจากความรุนแรงในทุกประเภท ไม่ว่าจะถูกกระทำจากฝ่ายไหนก็ตาม

3.ให้ทุนกลุ่มที่ทำงานด้านการลดเงื่อนไขความขัดแย้งหรือการสร้างสังคมพหุวัฒนธรรมหรือหนุนเสริมสังคมพหุวัฒนธรรม

ผลการดำเนินการของกองทุน PPF เป็นอย่างไร

อิสกันดาร์ – เป็นไปตามที่คาดหวัง ยกเว้นงานเครือข่ายที่ยังขยับได้ไม่เป็นไปตามเป้าหมาย เช่น เครือข่ายสตรีที่สามารถรวมกลุ่มเป็นเครือข่ายได้จนกระทั่งออกมาเป็นคณะทำงานวาระผู้หญิงชายแดนใต้ หรือ PAOW แต่ก็ยังไม่สามารถขับเคลื่อนในเชิงยุทธศาสตร์ใหญ่ได้มากนัก

แต่กลุ่มที่สามารถทักทอเป็นเครือข่ายและสามารถสร้างตัวตนออกมาได้ ก็คือ สภาประชาสังคมชายแดนใต้ ซึ่งถูกก่อตั้งมาตั้งแต่ต้นโดยการสนับสนุนของกองทุน PPF

ส่วนที่ไม่สามารถทักทอเป็นเครือข่ายได้ คือเครือข่ายเยาวชนด้วยเหตุและปัจจัยหลายอย่าง

เครือข่ายเยาวชนที่เกิดขึ้นไม่ได้ส่วนหนึ่งเพราะองค์กรเยาวชนถูกกำหนด โดยอายุด้วย หมายถึงเมื่ออายุมากขึ้นก็ไม่เหมาะที่จะเป็นเยาวชน

นอกจากนั้นด้วยเงื่อนไขของการเป็นเยาวชนเองก็ไม่อดทนที่จะทำโครงการ แต่ถนัดจัดกิจกรรมมากกว่า ซึ่งฝ่ายรัฐเองก็ให้งบประมาณสนับสนุนกิจกรรมแก่กลุ่มเยาวชนง่ายกว่าให้ทำโครงการ

กลุ่มเยาวชนบ้านเรามันถูกกระตุ้นให้เกิดขึ้นมา ไม่ใช่เกิดขึ้นด้วยตัวเขาเอง เพราะเราไปกระตุ้นหรือไปเรียกให้เขามารวมกลุ่มตั้งเครือข่าย แต่ตัวเขาเองไม่ได้มีอารมณ์ร่วมหรือไม่ได้คิดร่วมมาก่อน เพราะฉะนั้นความยั่งยืนจึงไม่มี

เช่นเดียวกับเครือข่ายสตรีที่เกิดจากการที่เราไปกระตุ้นด้วยเช่นกัน แต่สามารถขยับต่อไปจนเกิดเป็น PAOW ได้แม้ไม่ได้เกิดจากธรรมชาติของกลุ่มผู้หญิงเองมาก่อนก็ตาม

แต่ต่างจากสภาประชาสังคมชายแดนใต้ที่เกิดจากเราไปกระตุ้นด้วยก็จริง แต่โดยตัวขององค์กรสมาชิกสภาเองก็มีความสุกงอมแล้ว เพราะฉะนั้นพวกที่อยู่ในสภาประชาสังคมชายแดนใต้จึงเป็นพวกองค์กรเก่าแก่ ซึ่งผมเองก็เป็นหนึ่งในกรรมการสภาประชาสังคมฯด้วย (อ่านเรื่องการถอดบทเรียนเครือข่ายเยาวชนด้านล่าง)

LDI สนับสนุนการสร้างเครือข่ายอื่นอีกหรือไม่?

อิสกันดาร์ –เดิมยังมีเครือข่ายทรัพยากรแต่ตอบโจทย์เรื่องสันติภาพไม่ได้โดยตรง แม้พยายามบอกให้ทำเรื่องการจัดการความขัดแย้งในพื้นที่โดยใช้เงื่อนไขของทรัพยากร แต่กลับไปมองเรื่องที่จะทำให้ประชาชนอยู่ดีกินดีจึงจะเกิดสันติภาพ คำถามคือความขัดแย้งและการใช้ความรุนแรงที่เกิดขึ้นนั้นเป็นเพราะการไม่มีกินหรือไม่

สุดท้ายหลังจากสนับสนุนการสร้างเครือข่ายด้านถูกตัดออกไปเมื่อผมเข้ามาเป็นผู้จัดการกองทุนนี้ หลังจากที่ LDI เคยสนับสนุนในช่วง 3 ปีแรก

หมายความว่า เดิมมีการสนับสนุนการสร้างเครือข่ายใน 4 เครือข่าย คือ เครือข่ายสภาประชาสังคม เครือข่ายสตรี เครือข่ายเยาวชนและเครือข่ายทรัพยากร แต่เมื่อผมมาเป็นผู้จัดการกองทุน PPF ในปี 2557 ผมจึงตัดการสนับสนุนเครือข่ายเยาวชนและเครือข่ายทรัพยากรออกไป

LDI สนับสนุนการสร้างเครือข่ายที่ไม่ได้อยู่ในสภาประชาสังคมด้วยหรือไม่

อิสกันดาร์ –ไม่ได้สนับสนุน แม้มีความพยายามตั้งเครือข่ายใหม่ๆขึ้นมาก็ตาม แต่ถ้าจะสนับสนุนก็ต้องไม่ทักทอเป็นเครือข่ายแต่อาจทักทอเป็นกลุ่มประเด็น เพราะถ้าสนับการสร้างเครือข่ายใหม่ขึ้นมาจะทำให้ผิดเป้าหมายอย่างหนึ่งของ LDI คือความต้องการลดเงื่อนไขความขัดแย้ง

หนึ่งในการลดเงื่อนไขความขัดแย้งคือ ทำให้มีความคิดที่เป็นประเด็นร่วม เพราะฉะนั้นการทักทอเครือข่ายนั้น ไม่ใช่การตัดงานเดิมที่แต่ละองค์กรทำอยู่ออกไป เพียงแต่เพิ่มการมีส่วนร่วมในการคิดงานร่วมกัน

ดังนั้นถ้าไปสนับสนุนการสร้างเครือข่ายใหม่ขึ้นมาก็เท่ากับเป็นการตั้งสภาประชาสังคมอีกหนึ่งสภาก็จะทำให้เสียงของสภาประชาสังคมไม่เป็นตัวแทนของภาคประชาสังคม แม้เราอาจจะเห็นด้วยการการตั้งเครือข่ายใหม่ๆขึ้นแต่เราก็สนับสนุนไม่ได้ เพราะสนับสนุนสภาประชาสังคมชายแดนใต้อยู่แล้ว

ขณะเดียวกันก็ไม่ใช่ว่าเราเห็นด้วยกับสภาประชาสังคมชายแดนใต้อย่างเดียวเท่านั้น แต่เราเห็นว่าสภาประชาสังคมชายแดนใต้มันเพียงพอแล้วที่จะใช้ชื่อว่าสภาประชาสังคม แต่ถ้ามีสภาประชาสังคมอีกสภาหนึ่งขึ้นมาก็จะทำให้เสียงของภาคประชาสังคมไม่เป็นเอกภาพ ซึ่งไม่ดีต่อการขับเคลื่อนงาน

ในส่วนเป้าหมายด้านการช่วยเหลือเยียวยาผลกระทบจากความรุนแรงและการลดเงื่อนไขความขัดแย้งมีผลการดำเนินโครงการเป็นอย่างไร

อิสกันดาร์ – งานเยียวยาเป็นการสนับสนุนงานด้านจิตวิทยา เช่น กลุ่มกาวันกีตอ กลุ่มเปอร์วานี ซึ่งทำงานในเชิงปัจเจกบุคคลในการฟื้นฟูจิตใจของผู้ได้รับผลกระทบจากสถานการณ์ความไม่สงบ ซึ่งกลุ่มที่ทำงานด้านนี้เราพร้อมสนับสนุนเพราะคิดว่าการได้รับการฟื้นฟูจิตใจจะทำให้คนไม่เกิดความเคียดแค้นขึ้นมา เมื่อไม่เคียดแค้นแล้วก็มีผลทำให้ไม่เกิดความรุนแรงต่อเนื่อง

การสนับสนุนงานด้านนี้มีผลงานที่ถือว่าดี ประสบความสำเร็จตามเป้าหมาย โดยเราพยายามที่จะสร้างให้มีหลักสูตรการเยียวยาเพื่อให้มีแบบวิธีในการเยียวยาจิตใจ ซึ่งในช่วงนี้เป็นช่วงการค้นหาวิธีในการฟื้นฟูเยียวยาจิตใจผู้ได้รับผลกระทบเพื่อทำหลักสูตรขึ้นมา โดยทำร่วมกับ ศว.ชต.(ศูนย์ประสานงานวิชาการให้ความช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบจากเหตุความไม่สงบจังหวัดชายแดนใต้) ในการแสวงหาวิธีการ

นอกจากนี้ยังมีเรื่องการทำหลักสูตรเยียวยาคนที่ทำงานด้านการเยียวยาคนอื่นด้วย เพราะคนกลุ่มนี้เมื่อทำไปนานๆก็จะซึมซับความเศร้าจากผู้ได้รับผลกระทบมาด้วย กลายเป็นผู้ได้รับผลกระทบทางด้านจิตใจเสียเอง

ส่วนที่กำลังจะทำต่อไปกับกลุ่มด้วยใจคือเรื่องการดูแลทางด้านจิตใจของผู้ได้รับผลกระทบจากการควบคุมตัว ซึ่งดูเหมือนว่าทุกคนไม่ค่อยให้ความสำคัญกับเรื่องนี้ เพราะรู้สึกว่าคนที่ออกจากคุกมาแล้วก็ไม่ต้องบำบัดจิตใจอะไร เพราะแค่ได้ออกมาก็ดีใจกันแล้ว แต่จริงๆแล้วมันจะแสดงอาการใน 6 เดือน เขาจะอยู่รอดหรือไม่รอดต้องดูในช่วง 6 เดือนว่าจะแสดงอาการอะไรออกมา

งานด้านการเยียวยาทั้งที่ทำกับกลุ่มด้วยใจหรือกลุ่มเปอร์วานีคือ การเข้าไปปรับสภาพจิตใจผู้ได้รับผลกระทบ เพราะในทางจิตวิทยาถ้าเขาได้รับผลกระทบจากความรุนแรงมาแล้ว มีจะมีปฏิกิริยาแสดงออกมาหลังจากนั้นประมาณ 6 เดือน

หากไม่มีการดูแลทางด้านจิตใจในช่วง 6 เดือนแรกนี้ ผู้ได้รับผลกระทบอาจจะติดลักษณะนิสัยอย่างหนึ่งออกมา อย่างเช่นกรณีของน้องกาน้ำ ซึ่งอยู่ในเหตุการณ์ระเบิดแล้วไฟไหม้ถูกที่แขนในขณะที่ยังเป็นเด็ก

น้องกาน้ำไม่ใช่ชื่อของน้อง แต่ถูกเรียกอย่างนี้เพราะน้องไปโรงเรียนโดยถือกาน้ำไปด้วย เนื่องจากหลังเหตุระเบิดครั้งนั้นน้องไม่ได้รับการบำบัดทางด้านจิตใจ หลังจากเหตุการณ์ 6 เดือนน้องจะไปไหนมาไหนโดยพกกาน้ำไปด้วย เวลามีอะไรผิดปกติขึ้นมาน้องก็จะคอยเอาน้ำในกามารดแขนตัวเอง จะล้างแขนตัวเองตลอดเพราะน้องจะรู้สึกร้อน

เมื่อน้องไปโรงเรียนโดยพกกาน้ำไปด้วยก็กลายเป็นตัวประหลาด เพราะอยู่แปลกกว่าเพื่อน

เช่นเดียวกับกรณีคนที่ถูกควบคุมตัวโดยถูกข้อหาด้านความมั่นคง โดยตัวเขาเชื่อว่าเขาไม่ใช่เป็นอาชญากร แต่ต้องมายอมรับสภาพว่าตัวเองผิด

ถ้าเทียบกับคนขโมยของแล้วถูกจับ มันก็รู้ว่ามันทำสิ่งไม่ดี แต่คนที่ต่อสู้กับรัฐเพื่ออุดมการณ์บางอย่าง มันไม่ได้รู้สึกว่าตัวเองเป็นคนไม่ดี มันรู้สึกว่ากำลังทำสิ่งดี แต่เมื่อทำสิ่งดีแล้วกลับถูกควบคุมตัวให้ไปอยู่รวมกับคนไม่ดีในเรือนจำ ก็ย่อมมีผลทางจิตใจ

ในประเด็นการสร้างสังคมพหุวัฒนธรรมมีผลการดำเนินงานเป็นอย่างไร

อิสกันดาร์ – หมายถึงกลุ่มไหนที่พยายามทำงานเกี่ยวกับการลดช่องว่างของความแตกต่างทางวัฒนธรรมเราก็ให้การสนับสนุน แต่ตลอดเวลาที่ผมเข้ามาเป็นผู้จัดการกองทุนนี้ยังไม่ได้สนับสนุนกลุ่มองค์กรไหนทำด้านนี้ เพราะในบ้านเรายังไม่มีองค์กรแบบนี้ แต่ที่มีก็ทำในเชิงกิจกรรมมากกว่า เช่น พาเด็กมุสลิมกับเด็กพุทธไปเข้าค่ายด้วยกันซึ่งนั่นเป็นเพียงแค่ให้คนรู้จักกันเท่านั้น แต่ยังไม่ได้พัฒนาไปในเรื่องความคิดทางวัฒนธรรม

คนทำงานลดความขัดแย้งด้านวัฒนธรรมยังไม่ค่อยมีในบ้านเรา จึงยังไม่ได้ให้ทุนสนับสนุนใครในด้านนี้

โครงการหรือการสนับสนุนที่ทำมาตอบโจทย์เรื่องการสร้างสันติภาพอย่างไร

อิสกันดาร์ – งานส่วนใหญ่ไม่ได้ตอบโจทย์สันติภาพในภาพใหญ่ เพราะเราไม่ได้ไปทำการลดความขัดแย้งของคู่ขัดแย้งโดยตรง แต่เราไปทำงานกับกลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากความขัดแย้ง เป็นการสร้างสันติภาพโดยการลดผลกระทบจากคู่ขัดแย้ง

แต่อย่างไรก็ตาม การเสริมสร้างสันติภาพนั้นก็ต้องใช้ระยะเวลายาวนาน การเคียดแค้นที่มีอยู่จะทำให้ความขัดแย้งไม่มอดลง เพราะฉะนั้นนอกจากจะต้องดับไฟเดิมแล้ว ยังต้องดับไฟแค้นที่เพิ่มขึ้นมาด้วย เพราะมันเป็นไปไม่ได้ที่คุณจะเจรจาสันติภาพกันได้โดยที่ยังมีไฟแค้นสุมอยู่

โดยทิศทางการทำงานของธนาคารที่สนับสนุนการทำงานในพื้นที่ขัดแย้งก็จริง แต่ก็ไม่ได้เน้นการสร้างสันติภาพในเชิงประจักษ์ แต่เน้นเรื่องการฟื้นฟูมากกว่า ดังนั้นก้าวต่อไปของ LDI จะมุ่งเน้นไปทางฟื้นฟูด้วยเช่นกัน

ปรัชญา โต๊ะอิแต บทเรียนการสร้างเครือข่ายเยาวชน

ปรัชญา โต๊ะอิแต จากองค์กรปาตานีฟอรั่ม ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้ร่วมถอดบทเรียนด้านการสนับสนุนการสร้างเครือข่ายเยาวชนในจังหวัดชายแดนภาคใต้ของกองทุน PPF ให้เหตุผลในการถอนการสนับสนุนการสร้างเครือข่ายเยาวชนไว้ ดังนี้

1.กลุ่มเยาวชนแต่ละองค์กรมีความเป็นมาที่แตกต่างกัน มีภูมิหลังที่แตกต่างกัน มีเบ้าหลอมทางความคิดต่างกัน รวมทั้งเนื้องานและกลุ่มเป้าหมายที่ไปทำงานด้วยก็แตกต่างกัน ซึ่งความแตกต่างกันเหล่านี้เมื่อให้มารวมกันเป็นเครือข่ายทันทีภายในปีเดียวทำไม่ได้ เพราะต้องให้เวลาแต่ละกลุ่มได้เรียนรู้เบ้าหลอมของแต่ละกลุ่มก่อน แต่กลับถูกวางไว้ให้เมื่อเข้ามารับการสนับสนุนแล้วต้องรวมตัวกันเป็นเครือข่าย จึงกลายเป็นการครอบให้อยู่ในเครือข่ายเดียวกัน ซึ่งวิธีการแบบนี้จะทำเกิดการทะเลาะกันเอง

2.เป็นบทเรียนทั้งตัวแหล่งทุนและตัวองค์กรเยาวชนเองด้วย คือ แหล่งทุนไม่ควรไปดึงความคิดของแต่ละกลุ่มให้มามีความคิดร่วมกันก่อนทันที เข้าใจว่าช่วงนั้นไม่มีเจ้าหน้าที่ที่ไปเกาะติดกลุ่มเยาวชนเหล่านี้

3.กระบวนการในการทักทอความสัมพันธ์ไม่ได้เริ่มมาก่อน แต่มาเริ่มมีปฏิบัติการสร้างเครือข่ายกันเลย ที่จริงมันต้องเริ่มต้นจากการทักทอความสัมพันธ์ทางความรู้สึกนึกคิดร่วมกัน ต้องสร้างความสัมพันธ์ สร้างความไว้ใจ ทำให้เข้าขากันก่อนในระดับหนึ่ง

แต่ผลที่น่าสนใจคือ แม้ไม่สามารถรวมกันเป็นเครือข่ายใหญ่ได้ แต่พวกเขาสามารถที่จะเลือกโดยธรรมชาติของเขาเองได้ว่าควรจะสัมพันธ์กับกลุ่มไหน อย่างไร บางกลุ่มมี 4-5 องค์กรที่สามารถหนุนเสริมกันไปในกลุ่มย่อยๆทั้งในเชิงประเด็นหรือเนื้อหาที่คล้ายๆกัน เป็นการรวมกลุ่มกันเองโดยธรรมชาติ แต่ให้รวมเป็นกลุ่มใหญ่พวกเขาไม่เอา

4.ในการสร้างเครือข่ายนั้น เมื่อทำโครงการก็ต้องมีกองเลขานุการ โดยให้ผู้ส่วนได้ส่วนเสียกับโครงการเป็นกองเลขานุการ แต่เมื่อไม่มีความโปร่งใสหรือไม่ได้สร้างกระบวนการมีส่วนร่วมตั่งแต่เนื้อหาไปจนถึงทุกขั้นตอน มันก็กลายเป็นประเด็นที่มีปัญหาขึ้นมาเพราะเกิดความไม่ไว้วางใจหรือไม่เชื่อมั่นในกองเลขานุการ

จริงๆแล้วในโครงสร้างการทำงานโครงการนั้นแต่ละองค์กรมีโครงการของตัวเอง แต่จะมีหนึ่งโครงการหนึ่งที่ทำร่วมกัน จึงตั้งกองเลขานุการขึ้นมาเป็นผู้ขับเคลื่อนงาน แต่เนื่องจากกลุ่มเยาวชนซึ่งตอนแรกมี 17 องค์กร ตอนหลังเหลือ 12 องค์กรก็เป็นองค์กรใหม่ๆทั้งนั้นยังไม่มีประสบการณ์ในการทำโครงการ

อย่างไรก็ตามก็ยังมีทั้งผลลัพธ์ด้านดีคือทำให้เยาวชนกลุ่มนี้ได้เรียนรู้เรื่องกระบวนการสันติภาพ กลุ่มเยาวชนสามารถทำโครงการได้โดยปรับโครงการของตัวเองให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของ LDI ได้เพิ่มเรื่องการพัฒนาศักยภาพของพวกเขาด้วย โดยเฉพาะด้านเนื้อหาความรู้สันติภาพ ทำให้ได้เรียนรู้เกี่ยวกับมุมมองเรื่องสันติภาพภายในกลุ่มของตัวเองด้วย

เนื่องจากแต่ละกลุ่มก็มีกลุ่มเป้าหมายของตัวเองอยู่แล้ว จึงสามารถนำความรู้ที่ได้ไปเผยแพร่หรือไปประยุกต์ใช้กับกลุ่มเป้าหมายได้ เช่น กลุ่มเยาวชนนอกระบบ บางกลุ่มนำไปประยุกต์ใช้กับงานที่ตัวเองเคยทำมาก่อน เป็นต้น


ที่มา : http://www.deepsouthwatch.org  

      :โรงเรียนนักข่าวชายแดนใต้ (DSJ)